Anksiyete, yani kaygı, bir tehlike ya da belirsizlik karşısında bedenin ve zihnin uyarı vermesidir. Kalp hızlanır, kaslar gerilir, dikkat tehlikeye odaklanır. Bu tepki bizi korur ve çoğu zaman tehlike geçince söner. Kaygı bozukluklarında ise bu sistem ortada bir tehdit yokken de susmaz; kişi sürekli tetikte, gergin ve yorgun hisseder. Aşağıda kaygı bozukluklarıyla ilgili en sık sorulan soruları yanıtlıyoruz.
Normal kaygı nerede biter, bozukluk nerede başlar?
Sınav, iş görüşmesi ya da bir sağlık kontrolü öncesinde kaygılanmak olağandır. Kaygı bozukluğundan söz edebilmek için endişenin durumla orantısız olması, aylarca sürmesi, kontrol edilmesinin zorlaşması ve günlük hayatı belirgin biçimde kısıtlaması gerekir. Kişi kaygı yüzünden bazı yerlere gidemiyor, işini aksatıyor, uykusu bozuluyor ya da sürekli güvence arıyorsa artık bir değerlendirme zamanı gelmiştir.
Hangi türleri var?
- Yaygın anksiyete bozukluğu: Aile, iş, sağlık ve geçim gibi farklı başlıklar arasında dolaşan, aylarca dinmeyen ve "ya şöyle olursa" diye başlayan endişe.
- Sosyal anksiyete bozukluğu: Konuşma yapmak, bir toplulukta yemek yemek ya da tanımadık biriyle tanışmak gibi anlarda yüzün kızarması, sesin titremesi ve gülünç duruma düşme endişesi.
- Panik bozukluk: Tekrarlayan ani korku atakları ve yeni bir atak geleceği endişesi.
- Agorafobi: Kaçmanın zor olabileceği yerlerden, örneğin kalabalıktan, toplu taşımadan ya da evden uzaklaşmaktan kaçınma.
- Özgül fobiler: Yükseklik, uçak, hayvanlar, kan ya da iğne gibi belirli bir uyarana karşı yoğun korku.
- Hastalık kaygısı: Ciddi bir hastalığı olduğuna dair, tetkikler normal çıksa bile süren endişe.
Kaygı bedende nasıl hissedilir?
Kaygı bozukluklarında kişilerin önemli bir kısmı önce bedensel şikâyetlerle doktora başvurur:
- Çarpıntı, göğüste sıkışma hissi
- Nefes alamama, iç çekme ihtiyacı
- Boyun, omuz ve çenede gerginlik, gerilim tipi baş ağrısı
- Mide yanması, bulantı, ishal ya da kabızlık
- Terleme, titreme, el ve ayaklarda karıncalanma
- Baş dönmesi, sersemlik
- Uykuya dalmakta zorluk ve sık uyanma
Bu belirtiler gerçektir ve kişiyi çok yorabilir. Tetkikler normal çıktığında bunun "hayali" olduğu düşünülmemelidir; bedenin alarm sistemi aşırı çalışmaktadır.
Muayenede neler sorulur?
İlk görüşmede kaygının ne zaman başladığı, hangi durumlarda arttığı, hangi yerlerden ve durumlardan kaçındığınız, bedensel belirtileriniz ve bunların hayatınızı nasıl etkilediği konuşulur. Kafein ve enerji içeceği tüketimi, alkol, uyku düzeni ve kullandığınız ilaçlar da sorulur. Kaygıya benzer belirtiler verebilen tiroit hastalıkları, kansızlık ve kalp ritim sorunları için gerektiğinde tetkik istenir. Depresyon kaygı bozukluklarına sık eşlik ettiği için ruh hâliniz de değerlendirilir.
Tedavi nasıl yapılır?
Bilişsel davranışçı terapi: Kaygı alanında üzerinde en çok çalışma yapılmış yöntemlerden biridir. Felaket senaryoları üreten düşünceleri tanımayı, endişeyle farklı bir ilişki kurmayı ve kaçınılan durumlarla aşamalı olarak yeniden karşılaşmayı öğretir.
İlaçla tedavi: Endişe çok yoğunsa ya da terapiyle yeterince azalmıyorsa, beyindeki serotonin dengesini düzenleyen ve alışkanlık yapmayan ilaçlar önerilir. Etkileri birkaç haftada yerleşir. Kısa yoldan rahatlatan sakinleştiriciler ise bağımlılık yapabildikleri için yalnızca birkaç hafta ve sınırlı dozda kullanılır.
Yaşam düzeni: Düzenli egzersiz, yeterli uyku, kafeinin azaltılması ve nefes çalışmaları tedaviyi destekler.
Tedavi ne kadar sürer?
Haftada bir yapılan terapi görüşmeleri genellikle üç ila altı ay sürer. İlaç kullanılıyorsa, kişi kendini iyi hissetmeye başladıktan sonra da bir süre, çoğunlukla bir yıla yakın, devam edilir; böylece endişenin hızla geri dönmesi önlenir. İlacın sonlandırılması doz adım adım düşürülerek ve kontrol görüşmelerinde konuşularak yapılır.
Kaygıyla yaşamayı kolaylaştıran küçük adımlar
- Endişeleri günün belirli bir saatine, örneğin on beş dakikalık bir "endişe zamanına" ertelemek
- Nefesi yavaşlatmak: dört saniyede nefes alıp altı saniyede vermek
- Kaçındığınız bir durumu küçük bir adımla denemek
- İnternette belirti araştırmayı sınırlamak
- Gün içinde bedeni hareket ettirmek, kısa bir yürüyüş yapmak
- Akşam saatlerinde kafeinli içeceklerden uzak durmak
Çocuklukta başlayan kaygı
Yetişkinlikte kaygı bozukluğu tanısı alan pek çok kişi, geriye dönüp baktığında çocukluğunda da çekingen, kolay endişelenen ya da okula gitmekte zorlanan bir çocuk olduğunu hatırlar. Bu öykü, kaygının kişinin yapısının bir parçası olduğu anlamına gelmez; yalnızca erken başladığını ve tedaviyle değişebileceğini gösterir.
Kimler daha yatkın?
Ailede kaygı bozukluğu öyküsü olanlar, çocuklukta çekingen bir mizaca sahip olanlar, uzun süre stres altında yaşayanlar ve zorlayıcı yaşam olayları geçirenler kaygı bozukluklarına daha yatkındır. Kaygı bozuklukları kadınlarda biraz daha sık görülür ve çoğunlukla ergenlikte ya da genç yetişkinlikte başlar.
Sık sorulanlar
Kaygı bozukluğu kalbe zarar verir mi?
Kaygının kendisi kalbe zarar vermez. Yine de çarpıntı ve göğüs ağrısı ilk kez yaşanıyorsa kalp değerlendirmesi yapılması gerekir.
Yatıştırıcı ilaçları neden uzun süre vermiyorsunuz?
Haftalar ve aylar boyunca kullanıldıklarında alışkanlık, dalgınlık ve hafıza sorunları yapabilirler. Kalıcı rahatlama alışkanlık yapmayan ilaçlar ve terapiyle sağlanır.
Kaygım bir gün tamamen biter mi?
Tedaviyle çoğu kişide endişe gündelik hayatı engellemeyecek düzeye iner. Zor dönemlerde kısa süreli artışlar olabilir; edinilen beceriler bu dönemleri kısaltır.
Bitkisel ürünler kaygıya iyi gelir mi?
Bazı ürünler ilaçlarla etkileşebilir. Kullandığınız her ürünü muayenede paylaşmanız önemlidir.
