Bipolar Bozukluk

Bipolar bozukluk, eskiden manik depresif hastalık olarak bilinen, duygudurumun olağan iniş çıkışların çok ötesinde, uzun dönemler hâlinde yükselip alçaldığı bir rahatsızlıktır. Yükselme dönemlerinde kişi az uyur, çok konuşur, kendini tükenmez bir enerjiyle dolu hisseder ve riskli kararlar alabilir. Alçalma dönemlerinde ise derin bir isteksizlik, karamsarlık ve yorgunluk yaşar. Bu dönemlerin arasında kişi haftalarca, aylarca hatta yıllarca kendisi gibi olabilir. Aşağıda bipolar bozuklukla ilgili sık sorulan soruları yanıtlıyoruz.

Coşkulu bir dönem nasıl fark edilir?

Yükselme dönemlerinde sık görülen işaretler şunlardır:

• Gece üç dört saat uyuyup sabah dinç kalkmak
• Düşüncelerin birbirini kovalaması, cümlelerin yarıda kalması
• Kendini olağanüstü yetenekli ya da özel bir görevle donatılmış hissetmek
• Plansız alışverişler, borçlanma, ani yatırım kararları
• Gece yarısı çok sayıda kişiyi aramak, mesaj yağdırmak
• Tahammülsüzlük, küçük şeylere öfkelenme
• Cinsel isteğin belirgin artması, riskli davranışlar

Kişi bu dönemde çoğu zaman bir sorun olduğunu düşünmez; değişikliği ilk fark edenler genellikle aile ve yakın arkadaşlardır.

Çöküntü dönemi nasıl yaşanır?

Bipolar bozukluğun depresif dönemi, kişiyi yataktan kalkamayacak kadar ağırlaştırabilir. Aşırı uyku, hareketlerde yavaşlama, yemek isteğinde değişiklik, hiçbir şeyden tat alamama, kendini suçlama ve gelecekten umudunu kesme bu dönemin tipik belirtileridir. Pek çok kişi yıllarca yalnızca bu dönemlerle hekime başvurur ve "tekrarlayan depresyon" olarak izlenir.

Hangi türleri var?

• Tip I: En az bir mani dönemi geçirilmiştir; depresif dönemler de sıklıkla eşlik eder.
• Tip II: Hafif yükselme dönemleri ile belirgin depresif dönemler dönüşümlü görülür; mani yaşanmaz.
• Siklotimi: Yıllar boyunca süren, daha hafif ama sürekli dalgalanmalar.
• Karma dönem: Coşku ve çöküntü belirtilerinin aynı anda görüldüğü, kişiyi en çok zorlayan tablolardan biri.

Tanı neden zaman alabilir?

Bipolar bozuklukta tanı, tek bir anın değil, kişinin yaşamı boyunca geçirdiği dönemlerin birlikte değerlendirilmesiyle konur. Hafif yükselme dönemleri kişi tarafından olumlu deneyimler olarak hatırlandığı için anlatılmayabilir. Bu nedenle muayenede ruh hâlinin yıllar içindeki seyri ayrıntılı bir zaman çizgisiyle birlikte çıkarılır; yakınların gözlemleri bu çizgiyi tamamlar. Tiroit işlevleri, bazı nörolojik hastalıklar ve madde kullanımı da benzer belirtiler verebildiği için gerekli tetkikler yapılır.

Tedavi nelerden oluşur?

Duygudurumu dengeleyen ilaçlar: Lityum, valproat ve lamotrijin gibi ilaçlar hem aktif dönemleri yatıştırır hem de yenilerini önler. Lityum gibi bazı ilaçlarda kandaki düzeyin belirli aralıklarla ölçülmesi gerekir; böylece ilaç hem etkili hem güvenli bir aralıkta tutulur.

Atipik antipsikotikler: Yükselme dönemlerinde hızlı etki gösterir, bir kısmı depresif dönemde ve uzun süreli korumada da kullanılır. Kilo ve metabolizma değerleri izlenir.

Antidepresanlar: Bipolar depresyonda tek başına kullanılmaz; gerekirse dengeleyici bir ilaçla birlikte ve dikkatli izlemle verilir.

Bilgilendirme ve terapi: Rahatsızlığın doğasını, erken işaretleri ve tetikleyicileri öğrenmek, düzenli ilaç kullanımını ve yaşam ritmini korumak, atak sayısını belirgin biçimde azaltır.

Uyku neden bu kadar önemli?

Bipolar bozuklukta uyku hem bir erken uyarı işareti hem de bir tetikleyicidir. Birkaç gece üst üste az uyumak bir yükselme dönemini başlatabilir; uykunun uzaması ise depresif bir dönemin habercisi olabilir. Her gün aynı saatte yatıp kalkmak, uzun yolculuklarda ve gece vardiyalarında önlem almak, gece geç saatlerde ekran ve kafeinden uzak durmak tedavinin vazgeçilmez parçalarıdır.

Yeni dönemler nasıl önlenir?

1. Kendi işaretlerinizi tanıyın. Size özgü ilk değişiklikleri bir kâğıda yazın: konuşkanlığın artması, uykunun kısalması, içe kapanma gibi.
2. Bir yakınınızla plan yapın. Bu işaretler görüldüğünde ne yapılacağını önceden kararlaştırın.
3. Ritmi koruyun. Uyku, yemek ve çalışma saatlerini olabildiğince sabit tutun.
4. İlacı kendiliğinden bırakmayın. İyi hissettiğiniz dönemlerde de koruyucu tedaviyi sürdürün.
5. Kontrolleri aksatmayın. Kan düzeyleri ve yan etkiler düzenli olarak gözden geçirilsin.

Bipolar bozuklukla yaşamak

Bipolar bozukluk tanısı almak ilk anda korkutucu gelebilir. Oysa bugün bu tanıyı taşıyan pek çok kişi düzenli tedaviyle çalışıyor, aile kuruyor ve hedeflerinin peşinden gidiyor. Gebelik planlayan kadınlarda ilaç seçimi önceden birlikte gözden geçirilir; bu sayede hem annenin dengesi hem bebeğin sağlığı korunur.

Aile neden sürecin parçası?

Yükselme dönemlerinin ilk işaretlerini çoğu zaman en yakındakiler görür. Ailenin rahatsızlığı tanıması, eleştiri yerine destekleyici bir dil kullanması ve önceden kararlaştırılan planı hatırlatması, dönemlerin daha erken ve daha hafif atlatılmasını sağlar. Aile üyelerinin de kendi yorgunluklarını konuşabileceği bir alan bulması önemlidir.

Sık sorulanlar