Otizm spektrum bozukluğu, kısaca otizm, beynin gelişimini etkileyen ve iki temel alanda kendini gösteren bir durumdur: sosyal iletişim ve etkileşim ile tekrarlayıcı davranışlar ve sınırlı ilgiler. Her otizmli çocuk birbirinden farklıdır; kimi hiç konuşmaz, kimi çok erken okumayı öğrenir ama arkadaşlık kurmakta zorlanır. Bu çeşitlilik nedeniyle "spektrum", yani yelpaze ifadesi kullanılır. Aşağıda ailelerin en çok sorduğu soruları yanıtlıyoruz.
Hangi yaşta fark edilir?
İlk işaretler çoğu zaman bir buçuk ile üç yaş arasında belirginleşir, ama dikkatli bakıldığında bebeklikte de bazı ipuçları görülebilir. Ailelerin sık söz ettiği gözlemler şunlardır:
- Bebeğin anne babasıyla göz göze gelip gülümseşmesinin az olması
- Adıyla seslenildiğinde tepki vermemesi, işitme sorunu varmış gibi görünmesi
- "Bak" der gibi parmakla bir şeyi göstermemesi, ilgisini paylaşmaması
- Bay bay yapma, alkış gibi taklitlerin gecikmesi
- Konuşmanın gecikmesi ya da öğrendiği kelimeleri kullanmayı bırakması
- Oyuncakların tekerleklerini döndürmek, nesneleri sıraya dizmek gibi tekrarlayan oyunlar
- Ellerini çırpma, parmak ucunda yürüme, sallanma gibi hareketler
- Yeni yiyecekleri kesinlikle reddetme, belirli kıyafetlere ya da seslere aşırı tepki
- Düzen bozulduğunda uzun süren ağlama nöbetleri
"Biraz bekleyelim" demek doğru mu?
Konuşmanın geç başlaması her zaman otizm anlamına gelmez; ama yukarıdaki işaretlerden birkaçı birlikte görülüyorsa beklemek yerine değerlendirme yaptırmak gerekir. Otizmde müdahalenin erken başlaması, çocuğun iletişim ve sosyal becerilerindeki ilerlemeyi belirgin biçimde artırır. Değerlendirme sonunda otizm olmadığı anlaşılırsa da aile rahatlar ve dil gelişimi için uygun destek planlanır.
Tanı nasıl konur?
Otizmin tanısı bir kan testi ya da beyin görüntülemesiyle konmaz. Çocuk psikiyatristi; ailenin anlattığı gelişim öyküsünü, çocuğun oyun sırasındaki davranışlarını, iletişim girişimlerini ve tekrarlayıcı davranışlarını birlikte değerlendirir. Gerektiğinde standart gözlem ölçekleri ve gelişim testleri kullanılır. İşitme testi yapılması, gerekirse genetik ve nörolojik değerlendirme istenmesi tanı sürecinin parçasıdır. Değerlendirme çoğu zaman birkaç görüşmeye yayılır; çocuk yeni ortama alıştıkça gözlem daha güvenilir hâle gelir.
Otizmin nedeni nedir?
Otizmin gelişiminde genetik etkenlerin önemli bir rolü vardır; bazı ailelerde birden fazla çocukta görülebilir. Gebelik dönemindeki bazı etkenler de riski artırabilir. Ebeveynlerin yetiştirme tarzı, ilgisizlik ya da aşılar otizme neden olmaz. Bu bilgi, pek çok ailenin taşıdığı suçluluk duygusunu hafifletmek açısından önemlidir. Nedenlerden çok, çocuğun bugün neye ihtiyaç duyduğuna odaklanmak daha yararlıdır.
Tedavi ve eğitim nasıl planlanır?
Otizmin kendisini ortadan kaldıran bir ilaç yoktur; temel yaklaşım eğitimdir.
Yoğun özel eğitim: Davranış analizine ve gelişimsel yaklaşımlara dayalı programlar, çocuğun iletişim, taklit, oyun ve günlük yaşam becerilerini geliştirir. Haftalık eğitim süresinin yeterli olması ve evde de aynı yaklaşımın sürdürülmesi sonucu doğrudan etkiler.
Dil ve iletişim desteği: Konuşmayı destekleyen terapiler ve konuşmayan çocuklarda resimli kartlarla ya da tabletle iletişim sistemleri kullanılır.
Duyusal düzenleme: Seslere, dokunmaya ya da ışığa aşırı duyarlı çocuklarda ortam düzenlemeleri ve ergoterapi günlük hayatı kolaylaştırır.
İlaç tedavisi: Uykusuzluk, yoğun öfke patlamaları, kendine zarar verme, aşırı hareketlilik ya da kaygı gibi eşlik eden belirtiler eğitimi zorlaştırıyorsa, bu belirtilere yönelik ilaçlar kontrollü biçimde kullanılabilir.
Evde neler yapılabilir?
- Günlük programı resimli kartlarla görünür kılmak
- Bir etkinlikten diğerine geçmeden önce çocuğu uyarmak
- Çocuğun ilgi alanlarını iletişim kurmak için bir köprü olarak kullanmak
- Kısa, net cümleler kurmak ve konuşmaya zaman tanımak
- Çocuğun her iletişim girişimini fark edip karşılık vermek
- Ekran süresini sınırlayıp yüz yüze oyuna yer açmak
Okul döneminde destek
Okula başlarken çocuğun ihtiyacına göre kaynaştırma eğitimi, destek eğitim odası ya da özel eğitim sınıfı seçenekleri birlikte değerlendirilir. Öğretmenin çocuğun güçlü yönlerini ve zorlandığı alanları bilmesi, sınıf içi düzenlemeleri kolaylaştırır. Ergenlik döneminde sosyal ilişkiler, kaygı ve beden değişiklikleriyle ilgili ek destekler gerekebilir. Okul yıllarında akran zorbalığına karşı dikkatli olmak ve çocuğun okulda güvendiği bir yetişkinin bulunmasını sağlamak da önemlidir.
Kardeşler nasıl desteklenir?
Otizmli bir çocuğun kardeşleri, ailenin dikkatinin büyük ölçüde onun ihtiyaçlarına yöneldiği bir ortamda büyür. Bazen kıskançlık, bazen de erken olgunlaşma ve aşırı sorumluluk alma görülür. Kardeşe otizmi yaşına uygun bir dille anlatmak, onunla baş başa zaman geçirmek ve duygularını rahatça ifade etmesine izin vermek, aile içindeki dengeyi korur.
Ailenin kendine bakması
Otizmli bir çocuğu büyütmek uzun soluklu bir yolculuktur. Anne babaların kendi yorgunluklarını görmesi, destek almaktan çekinmemesi ve benzer deneyimleri olan ailelerle bağ kurması bu yolculuğu hafifletir.
Sık sorulanlar
Otizm büyüdükçe geçer mi?
Otizm yaşam boyu süren bir farklılıktır, ama erken ve yoğun destekle pek çok çocuk iletişim ve bağımsızlık alanında büyük ilerleme kaydeder.
Çocuğum göz teması kuruyor, yine de otizm olabilir mi?
Olabilir. Tanı tek bir belirtiye değil, iletişim ve davranışın bütününe bakılarak konur.
Özel diyetler otizmi tedavi eder mi?
Bilimsel olarak etkinliği gösterilmiş bir diyet yoktur. Beslenme değişiklikleri doktorla konuşularak yapılmalıdır.
Kardeşinde de otizm olur mu?
Kardeşlerde risk biraz artar. Küçük kardeşin gelişiminin dikkatle izlenmesi önerilir.
