Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, beynin dikkati yönetme, işleri sıraya koyma ve anlık dürtüleri frenleme becerilerini etkileyen gelişimsel bir durumdur. Çocuklukta başlar; ancak her zaman çocuklukta fark edilmez. Pek çok yetişkin ilk kez otuzlu, kırklı yaşlarında, belki çocuğu tanı aldığında ya da iş yükü arttığında "Bu benim hikâyem de olabilir mi?" diye sorar. Aşağıda erişkin DEHB ile ilgili en çok sorulan soruları yanıtlıyoruz.
Yetişkinlikte dikkat eksikliği nasıl görünür?
Yetişkinlikte hareketlilik çoğu zaman azalır ya da içsel bir kıpırtıya dönüşür. Öne çıkan güçlükler genellikle şunlardır:
- Önemli bir işi bitirmek yerine kolay ve ilgi çekici işlerle oyalanmak
- E-postaları, faturaları, resmi yazışmaları son güne bırakmak
- Konuşma sırasında dalıp gitmek, okuduğunu tekrar tekrar okumak
- Anahtar, telefon ve cüzdanı sık sık kaybetmek
- Zamanı kestirememek, her yere aceleyle ve geç gitmek
- Masanın, evin, bilgisayar masaüstünün hep dağınık olması
- Sabırsızlık, uzun kuyruklara ve toplantılara dayanamamak
- Düşünmeden konuşmak ya da karar vermek, sonra pişman olmak
İnternetteki testler tanı için yeterli mi?
Hayır. Çevrim içi testler farkındalık yaratabilir, ama tanı koymaz. Dikkat güçlükleri kaygı, depresyon, uykusuzluk, tiroit sorunları, uzun süren stres ve bazı ilaçların etkisiyle de ortaya çıkabilir. DEHB tanısı, bu olasılıkların dışlandığı ve belirtilerin çocukluktan beri sürdüğünün gösterildiği ayrıntılı bir değerlendirmeyle konur.
Tanı süreci nasıl ilerler?
Değerlendirme genellikle bir ya da iki görüşmede tamamlanır. İlk görüşmede bugünkü güçlükler ve bunların iş, ev ve ilişkiler üzerindeki etkisi ele alınır. Ardından çocukluk dönemine dönülür: Okulda nasıl bir öğrenciydiniz, öğretmenler karnelere ne yazardı, ödevlerinizi nasıl yapardınız? Mümkünse eski karneler ve anne babanızın anlatımı bu aşamada çok yardımcı olur. Standart ölçekler hem sizin hem de sizi iyi tanıyan bir yakınınızın gözünden belirtileri değerlendirir. Uyku, ruh hâli, kaygı ve madde kullanımı da aynı süreçte gözden geçirilir.
Tanıdan sonra neler değişir?
Pek çok yetişkin için tanı, yıllar boyunca kendine yönelttiği "neden beceremiyorum?" sorusuna farklı bir yanıt anlamına gelir. Tanı bir etiket değil, işe yarayan yöntemleri seçebilmek için bir başlangıç noktasıdır. Güçlü yönleri, örneğin yaratıcılığı, kriz anlarındaki hızlı düşünmeyi ve ilgi duyduğu konularda derin odaklanmayı görmek de bu sürecin parçasıdır.
Tedavi seçenekleri nelerdir?
İlaçlar: Metilfenidat gibi uyarıcı ilaçlar ve atomoksetin gibi uyarıcı olmayan seçenekler kullanılır. Uyarıcılar aynı gün içinde etki gösterirken, uyarıcı olmayan ilaçların etkisi birkaç haftada oturur. Başlamadan önce nabız, tansiyon ve kalp öyküsü değerlendirilir; doz düşükten başlanır ve günlük hayattaki etkiye göre ayarlanır. İştah azalması, uykuya dalmada gecikme ve ağız kuruluğu izlenen yan etkiler arasındadır.
Koçluk ve beceri çalışmaları: Hatırlatıcılar, yapılacaklar listeleri, büyük işleri küçük parçalara bölme, zamanlayıcı kullanma ve çalışma ortamını sadeleştirme gibi stratejiler ilaçla birlikte kullanıldığında etki belirgin biçimde artar.
Terapi: Yetişkin DEHB'ye uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi, erteleme döngüsünü kırmaya ve yıllar içinde biriken özgüven yaralarını onarmaya yardımcı olur.
İş ve ilişkilerde neler işe yarar?
- Gün başında en zor işi, enerjinin en yüksek olduğu saate koymak
- Toplantı ve konuşmalarda kısa notlar almak
- Ortak ev işlerini yazılı bir plana dökmek ve eşle birlikte gözden geçirmek
- Telefon bildirimlerini belirli saatlerle sınırlamak
- Haftada bir kez takvimi ve yapılacaklar listesini topluca düzenlemek
Örnek bir gün nasıl değişebilir?
Temsilî bir örnek: Kırk yaşında bir mimar, her proje teslimini son geceye bırakıyor, sabaha kadar çalışıp ertesi gün tükenmiş hâlde işe gidiyor. Toplantılarda zihni başka yerlere kayıyor, eşiyle de unutulan sözler yüzünden sık tartışıyor. Değerlendirme sonrası başlanan ilaç tedavisi ve birlikte hazırlanan haftalık plan sayesinde birkaç ay içinde teslimler son geceye kalmamaya başlıyor; büyük işler sabah saatlerine bölünüyor, ev işleri yazılı bir listeyle paylaşılıyor. Değişim bir anda olmuyor, ama her hafta biraz daha görünür hâle geliyor.
Eşlik eden durumlar
Erişkin DEHB'ye sıklıkla kaygı, depresyon, uyku sorunları ve madde kullanımı eşlik eder. Bazen hangi belirtinin hangi durumdan kaynaklandığını ayırmak zaman alır. Tedavi planı, en çok zorlayan sorundan başlanarak adım adım kurulur. Örneğin yoğun kaygı ya da ağır bir depresyon varsa önce o ele alınır; dikkat güçlüklerinin ne kadarının geride kaldığı ondan sonra yeniden değerlendirilir. Alkol ya da madde kullanımı olan kişilerde ilaç seçimi buna göre yapılır ve bu konu açıkça konuşulur.
Sık sorulanlar
Yetişkinlikte DEHB başlayabilir mi?
DEHB çocuklukta başlar. Yetişkinlikte ilk kez fark edilebilir, ama belirtilerin çocuklukta da var olduğu gösterilmelidir.
İlaç kullanmazsam ne olur?
İlaç zorunlu değildir. Bazı kişiler beceri çalışmaları ve terapiyle yeterli fayda görür; karar sizinle birlikte verilir.
DEHB ilaçları kişiliğimi değiştirir mi?
Doğru dozda kişiliği değiştirmez; düşünceleri ve işleri düzenlemeyi kolaylaştırır. Kendinizi farklı hissederseniz doz yeniden ayarlanır.
Çocuğum DEHB tanısı aldı, bende de olabilir mi?
DEHB'de ailesel yatkınlık güçlüdür. Kendi çocukluğunuzda benzer güçlükler varsa bir değerlendirme yapılması önerilir.
